Nằm giữa vùng quê thanh bình của xã An Biên, chùa Xẻo Cạn hiện lên trầm mặc, uy nghiêm - hình ảnh đã trở nên quen thuộc trong đời sống của đồng bào Khmer Nam Bộ. Nhưng nhìn kỹ hơn, ngôi chùa này không chỉ là nơi chư tăng, phật tử Nam tông Khmer đến tụng kinh, hành lễ. Ẩn sau mái ngói cong cong, sau những bức tường rêu phong, đó là cả một trung tâm văn hóa âm thầm vận hành suốt nhiều thế hệ, nơi tiếng nói, chữ viết, điệu múa, tiếng nhạc và cả tinh thần đoàn kết của một cộng đồng được nuôi dưỡng, truyền trao và gìn giữ.
Được công nhận là di tích lịch sử - văn hóa cấp tỉnh từ năm 2004, chùa Xẻo Cạn ghi dấu ấn lịch sử khi từng là nơi nuôi giấu cán bộ cách mạng. Ngôi chùa không chỉ mang giá trị về mặt kiến trúc, tín ngưỡng mà còn là minh chứng sống cho một hành trình bền bỉ gìn giữ bản sắc dân tộc, điều sẽ được thấy rõ hơn qua từng hoạt động cụ thể dưới đây.
Đội văn nghệ biểu diễn nghệ thuật truyền thống
“Mái nhà chung” của bà con dân tộc Khmer vùng Xẻo Cạn
Để hiểu vì sao một ngôi chùa lại có thể gánh vác vai trò lớn lao đến vậy, cần nhìn vào vị trí đặc biệt mà ngôi chùa Nam tông trong đời sống người Khmer. Khác với nhiều nơi khác, ở đây ranh giới giữa đạo và đời gần như rất ngắn. Chùa không đứng tách biệt bên lề cuộc sống thường nhật mà hòa quyện vào từng cột mốc quan trọng của mỗi con người, từ lúc sinh ra, trưởng thành, dựng vợ gả chồng, cho đến khi khuất núi. Đây là nơi thực hành các nghi lễ Phật giáo nhưng đồng thời cũng là không gian gắn kết cộng đồng, nơi lưu truyền các giá trị văn hóa, đạo đức và phong tục truyền thống qua nhiều thế hệ. Chính vì sự gắn bó máu thịt ấy, chùa Xẻo Cạn từ lâu đã trở thành "mái nhà chung" của bà con phật tử xã Vĩnh Hòa, nơi mỗi người tìm về trong các dịp lễ hội, những sự kiện trọng đại của gia đình và cộng đồng. Qua năm tháng, ngôi chùa không ngừng phát huy vai trò cầu nối giữa đạo và đời, góp phần xây dựng đời sống văn hóa lành mạnh, củng cố tinh thần đoàn kết, tương trợ trong cộng đồng dân cư.
Nhưng một mái nhà chung không chỉ là nơi để tìm về, mà còn phải là nơi ươm mầm cho những gì sẽ tiếp nối. Với chùa Xẻo Cạn, sự tiếp nối ấy bắt đầu từ điều căn cốt nhất của một dân tộc: tiếng nói và chữ viết.
Ươm mầm tiếng nói, chữ viết cho thế hệ trẻ
Một trong những hoạt động mang nhiều ý nghĩa tại chùa Xẻo Cạn là việc duy trì các lớp dạy chữ Khmer miễn phí cho thanh thiếu niên trong dịp hè - một việc làm giản dị nhưng chạm đến gốc rễ của việc gìn giữ bản sắc. Bởi lẽ, ngôn ngữ không chỉ là công cụ giao tiếp, đó còn là nơi cất giữ ký ức, tư duy và cách nhìn thế giới riêng của một tộc người. Một khi tiếng mẹ đẻ bị mai một, những giá trị văn hóa gắn liền với nó cũng khó lòng tồn tại trọn vẹn.
Khi tiếng ve bắt đầu ngân vang cũng là lúc sân chùa rộn rã tiếng đọc bài của các em nhỏ. Dưới sự hướng dẫn tận tình của các vị sư, các vị trong Ban Quản trị chùa, các em được học nghe, nói, đọc, viết tiếng Khmer, đồng thời tìm hiểu lịch sử dân tộc, giáo lý Phật giáo, đạo đức, lối sống và truyền thống hiếu kính ông bà, cha mẹ. Cách dạy và học vì thế không tách rời con chữ khỏi đạo lý, mà lồng ghép cả hai, để mỗi bài học các em tiếp nhận đều mang theo một phần cội nguồn.
Những lớp học giản dị dưới mái chùa, do đó, không chỉ góp phần gìn giữ tiếng nói, chữ viết của dân tộc Khmer mà còn âm thầm vun đắp tình yêu quê hương, niềm tự hào về cội nguồn cho thế hệ trẻ - những điều khó có thể truyền đạt trọn vẹn chỉ bằng lý thuyết suông. Đây cũng là hoạt động thiết thực, đồng hành cùng địa phương trong công tác chăm sóc, giáo dục thanh thiếu niên mỗi dịp hè.
Lớp học chữ Khmer tại chùa Xẻo Cạn, nhằm mục đích gìn giữ ngôn ngữ truyền thống
Nếu chữ viết là nền tảng để lưu giữ ký ức bằng văn tự, thì âm nhạc, vũ điệu và cả những vật dụng gắn liền với đời sống cộng đồng lại là nơi ký ức ấy được lưu giữ bằng âm thanh, chuyển động và hình khối - những thứ không thể viết ra nhưng lại thấm sâu vào tâm thức bao thế hệ. Đó cũng chính là lý do vì sao, song song với lớp học chữ, chùa Xẻo Cạn còn gìn giữ nhiều loại hình nghệ thuật và thể thao truyền thống đặc sắc của đồng bào Khmer.
Lưu giữ những giá trị văn hóa truyền thống
Trong không gian ấy, dàn nhạc ngũ âm được nhà chùa gìn giữ và sử dụng trong các dịp lễ hội, tạo nên những giai điệu trầm hùng, sâu lắng. Đây không đơn thuần là một loại nhạc cụ trình diễn mà từ bao đời nay đã gắn bó mật thiết với đời sống tinh thần của người Khmer, hiện diện trong hầu hết các nghi lễ quan trọng - nơi âm thanh thay lời, kết nối con người với cõi thiêng liêng và kết nối con người với nhau.
Bên cạnh dàn nhạc trang nghiêm ấy là điệu múa Chhay dăm rộn ràng, tươi vui - một mảng màu đối lập nhưng bổ khuyết cho nhau. Với những nhịp trống rộn ràng, động tác khỏe khoắn, Chhay dăm luôn mang đến không khí hân hoan trong các lễ hội truyền thống. Đây không chỉ là loại hình nghệ thuật biểu diễn, mà còn thể hiện tinh thần đoàn kết, sức sống và bản sắc riêng của văn hóa Khmer - nơi niềm vui tập thể được biểu đạt qua từng nhịp chân, nhịp trống.
Điệu múa Chhay dăm - một nét văn hóa đặc sắc của dân tộc Khmer được giới trẻ gìn giữ tại chùa Xẻo Cạn
Không dừng lại ở âm nhạc và vũ điệu, một nét đẹp văn hóa khác được chùa gìn giữ cẩn trọng qua năm tháng là ghe Ngo truyền thống. Đối với đồng bào Khmer, ghe Ngo không chỉ là phương tiện thi đấu trong các lễ hội mà còn là biểu tượng của sức mạnh tập thể, ý chí vươn lên và tinh thần đoàn kết - những giá trị mà một chiếc ghe đua, dù chỉ lướt qua mặt nước trong khoảnh khắc, vẫn có thể truyền tải trọn vẹn. Hằng năm, nhà chùa cùng bà con phật tử luôn quan tâm bảo quản, tu bổ ghe Ngo để phục vụ các hoạt động văn hóa, thể thao của địa phương như một cách gìn giữ để những giá trị ấy không chỉ nằm yên trong ký ức mà tiếp tục được sống, được triển khai mỗi mùa lễ hội.
Đồng bào dân tộc Khmer tham gia cuộc thi ghe Ngo tại chùa Xẻo Cạn, không khí rộn ràng hân hoan
Nhưng để những giá trị ấy không chỉ được gìn giữ mà còn tiếp tục sống động, lan tỏa qua từng thế hệ, không thể không nhắc đến công lao của những người đứng đầu ngôi chùa - những người âm thầm đứng sau mọi hoạt động vừa kể trên.
Thượng tọa Danh Nâng, trụ trì chùa - Thạc sĩ Văn hóa các dân tộc thiểu số Việt Nam, đồng thời là người có uy tín trong đồng bào dân tộc thiểu số xã Vĩnh Hòa cùng vị Phó trụ trì, Đại đức Danh Hoàng Nan, hiện là nghiên cứu sinh văn hóa học, chính là những người đã dày công dẫn dắt các hoạt động bảo tồn văn hóa tại chùa Xẻo Cạn suốt nhiều năm qua. Nếu Thượng tọa Danh Nâng là người định hướng, gây dựng uy tín và kết nối chùa với cộng đồng ở tầm rộng, thì Đại đức Danh Hoàng Nan lại là người trực tiếp đứng lớp, ngày ngày cầm phần dạy chữ Khmer cho các em nhỏ mỗi dịp hè - chính là những lớp học đã được nhắc đến ở phần trên. Sự phân công tự nhiên ấy, giữa một người giữ vai trò dẫn dắt và một người trực tiếp truyền dạy, có lẽ cũng là lý do khiến công cuộc gìn giữ văn hóa tại chùa Xẻo Cạn vừa có chiều sâu định hướng, vừa có sự bền bỉ, cụ thể trong từng lớp học, từng buổi tập luyện. Bà con phật tử nơi đây thật may mắn khi có được hai vị sư vừa có trình độ học vấn cao, kiến thức chuyên sâu, vừa giàu tâm huyết trong việc gìn giữ và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc, trao truyền lại cho thế hệ trẻ.
Một trong những dấu ấn rõ nét nhất của tâm huyết ấy là việc thành lập Đội văn nghệ Khmer xã Vĩnh Hòa, quy tụ những thanh thiếu niên có năng khiếu trong xã để tập luyện, biểu diễn các loại hình nghệ thuật truyền thống Khmer. Các em được tiếp cận bài bản với nghệ thuật múa truyền thống Rom Vong (Lâm thôn), múa trống Chhay-dăm và múa Rô-băm (múa Chắn - Khi) - từ những điệu múa sinh hoạt cộng đồng dân dã như Rom Vong, cho đến những điệu múa sân khấu cung đình mang tính trình diễn, học thuật hơn như Rô-băm Chun-pô, Apsara. Việc tập luyện song song hai dòng chảy nghệ thuật ấy - một gắn với đời sống thường nhật của cộng đồng, một gắn với các nghi lễ và nghi thức trang trọng của Phật giáo Nam tông Khmer - giúp các em hiểu trọn vẹn hơn chiều sâu và sự đa dạng trong kho tàng nghệ thuật của dân tộc mình.
Để những buổi tập luyện ấy diễn ra bài bản, chùa đã đầu tư dàn nhạc ngũ âm, dàn trống, trang phục và đạo cụ đầy đủ cho các em. Đó là một khoản đầu tư không nhỏ, nhưng cho thấy rõ sự nghiêm túc và tầm nhìn xa của những người đứng đầu chùa: bảo tồn văn hóa không thể chỉ dừng lại ở phong trào bề nổi mà cần được nuôi dưỡng bằng những điều kiện thực chất để một thế hệ kế thừa thực thụ có thể hình thành.
Phát huy vai trò của tôn giáo trong bảo tồn văn hóa dân tộc
Nhìn lại tất cả những gì đang diễn ra trong khuôn viên chùa Xẻo Cạn - từ lớp học chữ Khmer rộn rã tiếng trẻ thơ, tiếng nhạc ngũ âm trầm hùng, nhịp trống Chhay dăm tươi vui, chiếc ghe Ngo được gìn giữ cẩn thận, cho đến Đội văn nghệ Khmer xã Vĩnh Hòa ngày một trưởng thành dưới sự dìu dắt của hai vị sư - có thể thấy một điểm chung xuyên suốt: đó đều là những giá trị văn hóa đang hiện diện sống động trong đời sống hằng ngày của cộng đồng, chứ không chỉ được cất giữ như một miền ký ức xa xôi.
Điều đó cho thấy, khi tôn giáo gắn bó mật thiết với cộng đồng và phát huy tốt vai trò của mình, ngôi chùa không chỉ đơn thuần đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng mà còn trở thành điểm tựa vững chắc trong việc bảo tồn văn hóa dân tộc. Từ những việc làm cụ thể, âm thầm nhưng bền bỉ tại chùa Xẻo Cạn, có thể thấy rõ vai trò tích cực của các cơ sở tôn giáo trong việc gìn giữ bản sắc văn hóa, góp phần xây dựng đời sống văn hóa ở cơ sở và củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc.
Thị Mỹ Hường
